Ада-иениң харысаалгазы. Бурунгу шагның чонунуң амыдыралындан шинчилеп көөрге, чаңгыс өгде кады чурттап чоруур эргим, чоок улузундан хөй чүүл хамааржыр турган. Бурунгу үеге бодаарга, амгы үеде бичии ылгал бар. Чүге дизе кижисиг болуру хүн бүрүде кады чурттап чоруур чоок улузундан аңгыда, өөренип турар школазындан, эдержип чоруур эш-өөрүнден, ниитилелдиң байдалындан база хамааржыр …
Тыва эр кижи бодунуң оруунга таварышкан бергелерни ажып эртпес болза, күзели боттанмас, алдар-ады баксыраар, маадыр шинчизи оскундурар дижир. Оларны сайгарып көрээлиңер: Оол уруг тос-тостуң соогунга дадыгар. Шаанда шагда кыштың соогу ажыңнадыр шап турда, кызыл-даван оолдарны харга маңнадыр турган. Соок бичии чаш оолдарның ёзулуг эр бооп доругарынга тергиин эки.Тос харлыг оолга …
Удавас ай санаашкыны-биле ыдыктыг чаа үе – Шагаа келир. Бо хүннерде амыдыралдың чаа эргилдезинче чиик, арыг болгаш бүрүн кирер дээш хөй деңнелдиг арыглаашкынны эртерин чаңчыл айтып турар. Ынчангаш Шагаа бетин арыглаашкынның 5 хевирин албан кылза чогуур. Бажыңның (аал-коданның) арыглаашкыны Соңгаларны база кирер эжикти чуп кааптыңар, азыгларда, эт-сеп артында чедери берге …
«Кадыкшыл - кижиниң мага-бодунуң, сагыш-сеткилиниң база социал байдалының менди-чаагай деңнелде турары болур» деп тодарадыгны Делегейниң кадык камгалал организациязы берип турар. Кижиниң кадыкшылының байдалының 10 хуузун генетика харыылап турар, 20 хуузун долгандыр турар агаар-бойдус системазы, 10 хуузун медицина дузаламчызын үезинде чөптүг ажыглааны берип турар, а арткан 60 хуузун амыдыралдың кадык овурун …
Өгбелеривистиң сагып чораан чаагай, чараш чаңчылдарын сонуургадыйн. Хүн ашканда өгден көс, дус, шай, тараа, ак чем аймаа үндүрбес, черже төкпес.Херээжен кижи сиирин, ине-чүскүүн-даа улуска ачылатпас.Эжик-хаалгазын шартыладыр хаап болбас.Өшкен-не дээш, одаг орну баспас.Өлген-не дээш, адыг бажын артавас.Отту аштап-арыглаары чугула. Отче бок-сак урбас, одунче эртен-кежээ артыш уруп турар болза эки.Эскен паш үстүн …
Тыва Республиканың Национал архиви өгбелеривистиң өг-бүлезинге, ажы-төлүнге, төрел-дөргүлүнге, арат-чонунга хумагалыг байдалының ёзу-чаңчылдары-биле таныштырылгазы.Чиңгис-Хаанның тургускан моол империязы буурап дүжүп сулараан соонда, чон катап мандып, ажык черлерже, хову-шөлдер, хемнер эриктеринче үнүп эгелээн. Ооң бир херечизи – Улуг-Хемниң оң талакы эриинде Баян-Кол, Ээрбек сумуларын сөөлгү үелерде сөктүп баткан араттар үндезилээн. Оларның дугайты мындыг …
Шагаа бүдүүзүнде Тыва Республиканың Национал архиви өгбелеривистиң өг-бүлезинге, ажы-төлүнге, төрел-дөргүлүнге хумагалыг байдалының ёзу-чаңчылдары-биле таныштырылгазы. Дөгүй берген ада-иелерин үнелеп хүндүлээри. Ада-иелерин үнелеп хүндүлээриниң чылдагааны – оларның ачы-хавыяазында. Бир дугаарында, бо назынында ада-иези дээрге кижи бүрүзүн буянныг үүлезинден кижи кылдыр чаяап берген эргим чоок улузу боор. Кижиге үнелиг болгаш өртээ чок, эртинелиг …
Шагаа – тываларныӊ эрги чылды аъткарып үдээри болгаш үнүп келген чаа чылды база часты уткуурунуӊ байырлалы. Шагаа дээрге «Шагныӊ чаазы» - Чаа чылдыӊ эгези азы «шаг» (үе) болгаш «аа» (аа сүт) деп ийи сөстен тургустунган үндезин тыва сөс. Шагаа ыдыктыг байырлал болганда тускай ёзу-чурумнуг болур. Байырлалга хамаарышкан белеткел айы, бүдүү …
Первый Наадым был проведен в Тувинской Народной Республике 28 июля 1922 года, где демонстрировали свою силу и ловкость хурешисты. Само слово Наадым монгольского происхождения («Надом») и означает «празднество», «состязание», «игрища». Наадым в обязательном порядке включал в себя национальную борьбу хуреш, стрельбу из лука, и конные скачки. Эти же виды спорта …
Отсутствие у тувинцев науки, научных знаний о природе, обществе и человеке в некоторой степени восполнялось народными знаниями, приобретенными многовековым трудовым опытом народа. У наших предков были приметы, основанные на наблюдениях за солнцем, луной, звездами, поведением животных. Об этом подробно рассматривается в книге этнографа Л. Потапова «Очерки народного быта тувинцев». Приметы, …
