Категория библиотеки: Традиции и обычаи

Аъттың дериг-херекселдери, Сенгел тываларында ооң хевирлери

Аъттың дериг-херекселдери, Сенгел тываларында ооң хевирлери

        Тываларның шаг тѳѳгүден ынаныштыг чарылбас ѳңнүү – аът. Ону ырак-узак чорук кылырда, мал кадарарда,  аал кѳжүрерде мунарындан ангыда, байырлалдар үезинде оюн-тоглаага, чарыштарга каастап алгаш киириштирер. Ол тыва кижиниң хей-аъдын кѳдүрүп чоруур эң-не эрес, кашпагай, шыдамык амытан. Аътка ѳске малдарга бодаарга, хѳй дериг-херексел, эдилел негеттинер.            Эзер …

Страна древнейших скотоводов

Страна древнейших скотоводов

Южная Сибирь и Центральная Азия относятся не только к областям древнейшего скотоводства Старого света, но и являются одним из мировых центров одомашнивания животных, где поныне еще иногда встречаются лошадь Прже­вальского, дикие двугорбые верблюды и олени — ближайшие сородичи разводимых здесь домашних животных. Уже пять тысяч лет назад здесь обитали племена, …

Алдын Шагаа моорлап кел чор!  Шагаага белеткел

Алдын Шагаа моорлап кел чор! Шагаага белеткел

Бистиң бурунгу өгбелеривис час, чай, күс болгаш кышты чылдың эргилдези кылдыр ылгай билип турар апарган үеден бээр шагаалап турар апарганы тыва тоолдардан билдинип турар. Шагаа дээрге эрги чылды аъткарып үдээри болгаш үнүп келген чаа чылды байырлап уткууру-дур.Тывалар Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер турган. Оларның эреңгей чыскаалы бо: 1. …

Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ: Малды өстүрери

Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ: Малды өстүрери

Национал архивтиң тыва чоннуң болгаш өгнүң дугайында ёзу-чаңчылдары-биле таныштырылгазы.Тыва улус малды янзы-бүрү аргалар-биле чаажыктырып, өөредип, кижини кагбас кылдыр чаңчыктырып чораан. Хой, өшкү, инек, сарлык, иви малдарны коданын кагбас кылдыр бичиизинден өөредир.Анай, хураганны челелээри.Хой, өшкү эңдерилдир оолдап туруп бээр болза, тускай челе кылгаш, оолдарын бир черге аңгылай челелеп чаңчыктырар. Челелээриниң кол …

Кышка белеткел. Чиш.

Кышка белеткел. Чиш.

Кышка белеткел. Чиш.Үүже.Үүжени кылыры база тускай чурумнуг. Инек сокканда ооң шандырлыг төжүн аңгылап кезип алгаш, анаа эң-не чиштиг, чаглыг эъттерни үүжелээр. Үүжеге бир үттүг чарын, төжүн, хендирбе, ээги, чүрек, бүүрек, тырткан дээш өске-даа хайындырарынга эптиг эъттерни суккаш, шандырны сакпактары-биле борбайтыр шидип/дээшкиннеп каар. Үүжени тыва чоннуң чаңчылы-биле Шагаа бүдүүзунде чазар. Үүже …

Өг-биле холбашкан езулалдар

Өг-биле холбашкан езулалдар

Кыскаш. Тыва кижи кыскаштың аксын аазаңнадып болбас, алгыш-кырыш болур. Кыскаш бажын кижидиве көрүндүр салып болбас, хир-чамга боражыр. Кыскаш бажын дээр шаар көдүрбес, чүге дээрге хүнге болгаш айга кыжанганы болур. Кыскаш бажын соңгу чүкче көрүндүр салбас, аарыг-хамчык оортан диргилеп келир. Кыскаштың аксын ажык кагбас, чүге дээрге дииш шимээн болгаш алгыш-кырыш үнер. …

Рубрика «Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ»

Рубрика «Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ»

Национал архивтиң тыва чоннуң болгаш өгнүң дугайында езу-чаңчылдары-биле таныштырылгазы.Сүтке болгаш сүттен кылган чемге хамаарышкан ёзулалдар.Башкы хойтпактың арагазын тиккеш, ол аалдың эң улуг назылыг кижизинге тудуп сөңнээр. Ол араганы 49 хардан өрү назылыг кижилер четтирер, ооң ужуру болза ада болгаш кырган-ада кижилер төрел аймак кижилерниң кадыг холдуг бурунгулары болур. Кадыг холдуг …

Рубрика «Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ»

Рубрика «Өг - тыва чоннуң амыдыралының өзээ»

Национал архивтиң тыва чоннуң болгаш өгнүң дугайында езу-чанчылдары-биле таныштырылгазы.Куштаары. Оран кежиинге куштар база хамааржыр. Көшкүн тывалар куштарны азыравас чорааннар. Тайга черниң тывалары эъдин чиир куштарны эрте чазын, орай күзүн өйлеп аңнаар турган.Өөр куштарны кыра боолаар чорук тываларга черле турбаан.Куштуң эъдин ында-хаая сонуургап чиир.Ыраажы куштарны тывалар ыдыктыг куштар дээр.Куштуг черлер. Тываларның …

Шагаа байырын йөрээри

Шагаа байырын йөрээри

Шагаага күзүн-не белеткенип эгелээр. Улуг боданы соккаш, «шагаа чеми» дээш, аңгы шыгжап каар. Семис хойну, иртти өлүргеш, үүжелээр, үүргенелиг, чодураалыг чөкпектерни (кадыктарны) база-ла тускайлап куткаш, шагаада бузары-биле шыгжап каар.Шагаа эрги сан-биле кыштың адакы айы төнгенде, частың башкы айының бир чаазында болур. Айның каштың хүнүнде болурун Айдан билип алыр. Ай долу …

Хемчик кожууннуң 10 сумузунуң таңмалары

Хемчик кожууннуң 10 сумузунуң таңмалары

Адаанда кирген таблицаның өзек үндезини Сибирьниң чурт шинчилекчизи А.П. Ермолаевтиң «Урааңгайларда мал таңмалары болгаш демдектери» (Тавра и метки у урянхаев) деп хол-биле бижээн ажылы болур. Мында А.П. Ермолаев тыва омактың аймактар (сумулар) таңмаларының чуруктарын болгаш оларның дугайында чүүлдерни демдеглеп бижип каан."Төөгүге даянмышаан - келир үеже", В.С. Салчак, А.А. Самдан, Д-Д.В. …