ШАГААДА ЧАА ТОН – ЧААРТЫЛГАНЫҢ ДЕМДЭЭ

(Уланчызы)

Кыс болгаш эр тоннар тодаргайы-биле ылгалып турган: херээжен кижиниң тону хөй кезиинде алгыг эдектиг, бай каасталгалыг, а эр кижиниң тону шала бөдүүн, каасталгазы эвээш болур.

Каасталга демдектерниң дылы тускай болурда, эдилел бүрүзү ыдыктыг деңнелге уткалыг:

Бажы шиш үш-булуңчук, дөрт-булуңчук угулзалар – дагларның, хемнерниң, а ээрли берген суук угулзалар – хемнерни, оруктарны көргүзүп турар.

Yнүштер демдектери (бүрүлер, чечектер) - үнүш-дүжүткүр, бай чыл болурун йөрээген.

Азырал болгаш черлик амытаннар демдээ (мыйызы, дуюу) – оран-таңды, чер-чурт болгаш мал, чер ажыл-агыйы-биле харылзааны илереткен.

Курларда болгаш бөрттерде мөңгүн шывыглар багай чүүлдерни дозар, ырадыр сывыртаар.

Даарашкыларның кол кезектери:

Торгу, чинчи-биле угулзалаан даарашкы – хаалганы, чеңни, моюндурук аксын болгаш эдекти каастаар;

Демир, шил, ыяш, сөөк, чук өөктерге ыдыктыг демдектерни оюп сиилбиир;
Бийирлер, чонар-даш, сүвүр баштыг чыда хевири — овур-хевирге шимчээшкинни немээр, аза-букту болгаш азыг диштиг араатаннарны коргудар сүзүглелдер болур.

Бөрттер болгаш ооң немелде кезектери
довурзак (кулактыг бөрт) - кидистен болгаш алгы-кештен кылыр кышкы хевир, сооктан камгалаар;
бөртчүгеш (кожагар бөрт) - хилиң каасталгалыг болгаш мөңгүн кезектерлиг байырлал хевири;
алгыдан азы пөстен кылган курлар – угулзалап даараан, чамдыкта мөңгүн кызырткыыштарлыг;
сыргалар, билектээштер, билзектер, чавагалар — мөңгүнден кылган, шуру азы көк-даш (кадыкшылдың, байлакшылдың демдектери).

Тыва тон чүгле каасталга эвес, а чоннуң көрүштүг сагыызыны, хей-аъды болур. Даараан тон бүрүзү, өң-чүзүнү болгаш хээлерге чедир көшкүн амыдыралды, бойдустуң күжүнге бүзүрелди болгаш өгбелерге хүндүткелди чугаалап турар.

Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвү белеткээн.

---