«Ак-кѳк Сүт-Хѳл уруу-ла мен»

Июнь 25-те А. С. Пушкин аттыг национал ном саңынга Раиса Ховалыгның «Ак-кѳк Сүт-Хѳл уруу-ла мен» деп номунуң таныштырылгазы болуп эрткен. Хемчегни чогаалчының сѳзүнге бижээн Дарый Монгуш деп артист угбазынга тураскааткан «Сүт-Хѳл кызы» деп чараш ыры-самын композитор Кертик-оол Данзын биле Наталья Чүлдүм ажытканнар.

Чогаалчының юбилейлиг чылында чаа чырыкче үнген «Ак-кѳк Сүт-Хѳл уруу-ла мен» деп ному 6 дугаар бооп турар. Ук ном 4 кезектен тургустунган: тураскаалдыг шүлүктер, проза, шүлүктер база ырылар.

Кижиниң төрээн чери дег эргим чүве чок. Ынчангаш чогаалчы кижи бүрүзүнүң чогаалдар бижип эгелээринге төрээн чери, ооң онзагай каас-чараш бойдузу кол рольду ойнаар.

Раиса Чүлдүмовна Тывавыстың кайгамчык чараш ораны – Сүт-Хѳлдүң Кара-Чыраа сумузунга 1950 чылда март 18-те ажылчын ѳг-бүлеге 10 уругнуң 5 дугаары бооп тѳрүттүнген. 1968 чылда Суг-Аксы школазын чедиишкинниг дооскаш, 1969 чылда Кызылдың эмчи училищезинге ѳѳренип киргеш, 1972 чылда «фельдшер», «акушер» деп мергежилдерни чедип алгаш, ѳскен-тѳрээн черинге Суг-Аксы суурга чанып келген.

Ол 1972-1999 чылга чедир Сүт-Хѳл кожууннуң эмнелгезинге акушерка болуп ажылдаан, дээди категорияның специализи, Россия Федерациязының кадык камгалалының тергиини, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Сүт-Хѳл кожууннуң хүндүлүг хамаатызы. Раиса Чүлдүмовнаның чон аразында ады «Хин-ава».

Амыдыралының аайы-биле ол Кызыл хоорайга кѳжүп келген. «Дүрген дуза» чедирер станциязынга 10 чылдың нүүрүнде ажылдаан. Раиса Чүлдүмовна хѳй чылдар дугузунда үре-түңнелдиг күш-ажылы база чогаал сайзыралынга киирип чоруур үлүг-хуузу дээш, Тыва Республиканың Чазааның, Дээди Хуралының Хүндүлел бижиктериниң база оон-даа ѳске хѳй-хѳй шаңналдарның эдилекчизи.

Раиса Чүлдүмовна хѳй-ниитичи, чогаалчы, чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Ооң шүлүктери 1990 чылда республиканың солуннарының болгаш «Улуг-Хем», «Мѳңгүн ужук» сеткүүлдер арыннарынга парлаттынган.
Чаа үнген номнуң шүлүктериниң, калбак чогаалының сайгарылгазын башкы, чогаал сайгарыкчызы Радион Донгак, башкы, чогаалчы, очулдурукчу Меңги Ооржак ханызы-биле кылып, аалчыларга сонуургадып таныштырганнар.

Хемчегниң аалчылары: Тываның улустуң чогаалчызы Черлиг-оол Куулар, шылгараңгай күрүне ажылдакчызы, Тываның Москва хоорайда Чогаалчылар эвилелиниң салбырының даргазы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның болгаш Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Борис Балчий-оол, Тываның улустуң чогаалчызы, Россияның чогаалчылар эвилелиниң Тыва регионалдыг салбырының даргазы Николай Куулар, Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Александр Ондар, Раиса Ондар, Нина Серенот; чогаалчының уруглары: Алдай-Мерген Ховалыг, Айлаң Ооржак, дуңмалары болгаш мѳгейикчилери солун сактыышкыннарны, төөгүлерни чугаалааннар.

Ном саңының чурт-шинчилел чогаалының болгаш национал библиография килдизиниң ажылдакчыларының «Тѳлептиг эмчи, салым-чаяанныг чогаалчы» деп солун номнар делгелгези хемчегни каастаан. Делгелгеде чогаалчының архивинден тѳѳгүлүг материалдар, номнар, чуруктар салдынган.

Раиса Чүлдүмовнаның ортун оглу Алдай-Мерген Ховалыг эргим-ынак авазынга «Авай» деп ырыны күүседип, байыр чедирген.
Кызыл-оол Милана чогаалчының сѳзүнге бижээн «Суг-ла-Аксы суурумну» деп ырыны күүсеткен. Ук ырының аялгазы Анатолий Монгуштуу.

Раиса Чүлдүмовна келген аалчыларга өөрүп четтиргенин илередип, тѳѳгүлүг чурукка тырттырганнар.

---