Тываның алдарлыг журнализи, Тываның Улустуң чогаалчызы, Россияның хүндүлүг донору, Кызылдың хүндүлүг хамаатызы – хүндүлүг Өгбе чогаалчы Чооду Күнзекович Кара-Күскениң чырык тураскаалынга

Тываның алдарлыг журнализи, Тываның Улустуң чогаалчызы, Россияның хүндүлүг донору, Кызылдың хүндүлүг хамаатызы – хүндүлүг Өгбе чогаалчы Чооду Күнзекович Кара-Күскениң чырык тураскаалынга

«...ЧЫЛДА КИРГЕН АМЫТАННЫҢ ЧЫРЫК АДЫН КАРАРТПАС МЕН»
Контрнуң оглу дирткеш,
Ховаган дег кортук чордум.
Хоор чондан, өөрүмден
Хоорулчак чурттап келдим...

 

Черле менден улус сестир
Чексинген дег дезер турган.
Карантиннеп каан ышкаш,
Кара чааскааан арткан турдум.

 

Өрегелиг өөм ол чок,
Өөделиг хевим ол чок:
Өлге өдүп, соокка доңуп,
Өрү хүн-даа көрбейн келдим.

 

Улус уруун коргударда,
«Контр оглу келди!» дижир.
Угу чиде берген болза,
«Кара-Күске алды» дижир.

 

Ынчалза-даа кырым сынар,
Ындыг херек үүлгетпээн мен.
Ыяладып чорзумза-даа,
Ыядыр арным ышкынмаан мен....

 

Авам – хөөрде, ачам – контр,
Арткан бодум – өскүс бодум.
Аалдар кезип диленирден
Аңгы чүнү канчаптар мен?

 

Аштап-сускап, доңуп-дожап,
Азып-тенип, улчуп чордум.
Аяк шайга, адыш чемге
Амым садар чыгыы чордум.

 

...Ачаң актыг болган-дыр деп
Ам-на бижик холга алдым.
Амыраайн бе, азы канчаайн?
Аайын черле тыппас-тыр мен.

 

Агартканы эки, харын,
Аңаа черле четтирдим дээйн.
А хамык хилинчээмни
Анаа уттуп шыдаар мен бе?»

 

Тыва чуртунуң чоргааралы, кадык амыдыралдың суртаалчызы, уруглар чогаалчыларының тергиини, Тываның алдарлыг журнализи, Тываның Улустуң чогаалчызы, Россияның хүндүлүг донору, Кызылдың хүндүлүг хамаатызы – хүндүлүг өгбе чогаалчы Чооду Күнзекович Кара-Күске «Контр оглу» деп шүлүүнде бодунуң ишти-хөңнүн ажыт-чажыт чок арттырып каан. Ажыт-чажыт чок арттырып каарындан кортпаан! «Агартынган, агарган, агарткан – эки сөстер. Ынчалза-даа дорамчылалды көрүп, түрегделди чүктеп, амыр эвес амыдаралды чурттап эрткен кижилерге каргыштыг чылдар черле уттундурбас... Акаам-даа, Норжай чеңгем-даа мени «танываан». Меңээ кээринден, мени ап алырындан кортканнар. А ачам кара-бажыңдан келген соонда, меңээ олар дег эки улус чок болган». Бо Чооду Кара-Күске Күнзековичниң «Аътка тураскаал» деп номундан сактыышкын-дыр.
Улуг Өгбе чогаалчывыс 90 харны харлап алгаш, орук айыылынга таварышкаш, чырык өртемчейден, чонундан мөңгези-биле адырлып, аъдының бажы хоя берди. Кандыг кончуг чидириг боор! Хай деп чүвениң кончуун  – кеденип чытканзыг...
Каш-ла хонуктар бурунгаар, сентябрь ай төнүп чорда, ооң бажыңынга  эрткен-барган чугаалажып, кады олурувуста, ол мынча дээн чүве: «Чонумга чагып каар чүвем бо – 90 хар четпейн чыткаш, кылыр, төндүрер дээн ажылыңар төндүр кылып ап чоруңар. 90 хар ажа бээрге, кижи арай уттуучал апаар, кылыр дээнин күүседип шыдавастай бээр боор-дур...». Ынчан боданып олурган мен: «Ии, улуг Чогаалчывыс тыва чонга айыс берип олурары бо ышкажыл! Узун назылыг болуңар деп...». Алызындан сергек, баштактанып каап олурар, төөгүчү Өгбениң кажан, каяа төрүттүнгениниң дугайында бижиирин, бүгү-ле бар медээлерге немей, ооң чогаалдарынга, бодалдарынга даянырын оралдаштывыс.

 

КҮСКЕ ЧЫЛДА ЧЫРЫК КӨРДҮМ
Аарып-аржып чораан болгаш,
Авам мени аартыы божаан:
Айым четпес, деңзим тудуу,
Анаа-ла өл күске дег мен.

 

Күжүр бодум шак-ла мынчаар
Күске чылда чырык көрдүм.
Адым харын, ынчангаш-ла,
Амытанга атташ болган.

 

...Кочуладып, шооттуруп,
Хоптаттырып чорзумза-даа,
Чылда кирген амытанның
Чырык адын каргатпас мен.

 

80 харны ажып алгаш, ол мону бижээн.

 

Чуртталгамның 80 чылы
Чуглуп-шөйлүп, чыдып калды.
Артын үем аргажок бол,
Ара кааптар аргам ам чок.

 

Адак-бышкаам аартаза-даа,
Алыс күжүм шүүрелзе-даа,
Чонга багым көргүспес дээш,
Човай-шылай, чүткүп ор мен.

 

Кара-Күске Күнзекович чонга багын көргүспээн – ооң багы-даа чок. К-К. К. Чоодунуң «А где же ты, моя высота» деп орус дылда үндүрген номунда мындыг одуруглар бар: «Жизнь Кара-Күске, как мы видим, – самовыживание, самовоспитание, самоутврждение. Он в детстве даже заводскую игрушку в руках не держал. До 10 лет хлеба не видел, в бани не мылся, ... Но прошлого, какой бы оно не было, забыть или изменить нельзя...».

 

ЭРГИ ШАГНЫ ЭКИ БОДААЛ!
Эрткен 100 чыл элендизи,
Бо 100 чылдың богу-дур мен.
Эртем-билиим эвээш-даа бол,
Боданып каап, чүткүп ор мен.

 

Амгы салгал адаарганчыг,
Ажыл-херээн салаа кылыр.
Күзелдерни боттандырып,
Күскежик-ле маңнап билир...

 

«Маңнап билир» Кара-Күске Күнзекович «Тываның аныяктары» солунга килдис эргелекчилеп, «Сылдысчыгаш» солунга харыысалгалыг секретарь болуп,  «Шын»,  «Улуг-Хем», «Хем-Белдири», «Эне сөзү» солуннарга редакторлап чораан, бичиилерге болгаш улуг улуска бижээн ыры номнарының автору, ол – Тываның композиторлар Эвилелиниң Хүндүлүг кежигүнү.

 

Өгбе чогаалчыда улуургак, бодун алгадып-мактадыксаар сеткил чок, харын-даа чон аразында чавыс алдынып чоруур. «Тывызыксыг тывалар бис» деп номунуң эге чүүлү. «Ынаныг. Бо ном – эртемден-даа, башкы-даа эвес, а анаа-ла журналист бодумнуң бодалым, мээң төрээн дылымга, төрээн чонумга, төрээн чуртумга хамаарылгам, мөгейиим, оларга четтиргенимни илередии. Ол-ла! Мында мээң киирген чүвем барык чок, шуптузу-ла архивтен, номнардан, солуннардан материалдар, оларның кайыын алдынганы сөөлгү арында демдеглеттинген.
Бо ном – номчукчуларга сонуургадыым, Тывавыска, тыва дылывыска, тыва бижиивиске тураскаадыым-дыр. Ооң кандыг болганын бодуңар-ла болгаап көрүңер, номчукчу. Дыка багай эвес хире-дир дээр болзуңарза, күжүмнүң шуут-ла халас барбааны ол. Ындыг ирги бе дээрзинге ынаныксаарым аажок. Автор»
Уруглар чогаалының хөгжүлдезинге К-К.К. Чоодунуң киирген үлүүнүң дугайында чугаа шуут-ла тускай болур. Ол – чаштарның өңнүү, эжи. Чаштар аразынга Өгбе чогаалчы оларның ынак ачазы, кырган-ачазы болу бээр.
Чооду Күнзекович Кара-Күске дугайында эрткен үеге бижиири дыка берге-дир. Бо назынынга чедир чадаг-тергезин мунуп алгаш, барбас-четпес чери чок – кымга-даа үлегер.
«Кижиниң амыдыралының чогумчалыы, шимченир болгаш ажылдаар шинээ, ооң уламындан ажылдаарының бүдүрүкчүлүү, оон ыңай сагыш-сеткилдиң болгаш угаан-бодалдың арыг, чиик болгаш чырык болуру, мага-боттуң болгаш күш-шыдалдың таарымчалыы кадыкшылдан хамааржыр. Кадык кижи хай-бак кылбас, хамык ужур - кадыкшылда!»
 «Хамык ужур кадыкшылда» деп 2006 чылда үнген номунда «Кижилерни хүндүлеңер!» деп дилег-кыйгырыг шүлүү бар.

 

КИЖИЛЕРНИ ХҮНДҮЛЕҢЕР!
Эжиңерни эник дивейн,
Бодуңарны Богда дивейн,
Эрткен-дүшкен кижилерни
Бодуңар дег, хүндүлеңер!

 

Аскак-бүскек, бертик-межел,
Азы дүлей, хааш-даа болза,
Танывас-даа кижиңерни
Даады-ла хүндүлеңер!

 

Хепе, бүшкүк, согагар деп
Хевир-дүрзү сураваңар.
Келдир, согур – кандыг-даа бол,
Кезээде-ле хүндүлеңер!

 

Дарга, таңныыл, ядыы, бай-даа,
Даргат, өөлет – кым-даа келзе,
Даңза, дашка, хол-даа сунуп,
Таптыг уткуп, хүндүлеңер!

 

Акшый берген өгбелерни,
Аныяк-даа кижилерни,
Ылым чашты, оолду, кысты
Ылгал чокка хүндүлеңер!

 

Кандыг кижи турбас дээрил,
Кажанда-даа чектевеңер,
Киштен кара киш-даа турар,
Кижилерни хүндүлеңер!
2005 чыл, ноябрь 11.

 

Тываның Улустуң чогаалчызы Монгуш Борахович Кенин-Лопсанның «Истер» деп шүлүү бар.

 

ИСТЕР
Ис чок чүве турбас дижир,
Ине безин истиг дижир.
Уран кадай тепсе даараар
Угулзалар артар дижир.

 

Улуг, биче сылдыстар дег,
Улуг, биче истер турар.
Чамдык истер бүдүүчел дээр,
Чамдык истер талыяар дээр.

 

Аңның изин истеп чорааш,
Аңчы кижи аңнаар дижир.
Аңчы кижи чорта бээрге,
Артар изи – ады дижир.

 

Доңмас исти, читпес исти
Тоолчу кижи чаяар дижир.
Каш-даа салгал дамчыыр изи –
Кайгамчыктыг тоолу дижир.

 

Үнелиг Кижи чуртталгазын халас, хоозун чурттаваан, чонунга, угулзалар дег кайгамчыктыг тоолун, талыя бээр – доңмас, читпес, сылдыстар дег истерни арттырып каан хүндүлүг Өгбе, чырык сеткилдиг, улуг буянныг Чооду Кара-Күске Күнзековичиниң чогаадыкчы ажыл-ижинге мөгейип, келир чаяалгазы чырык, чаагай болзунам деп Тыва Республиканың чогаалчылар Эвилелиниң аныяк-чалыы, хоочун чогаалчылары йөрээп тур!

 

ТР-ның ЧЭ-ниң мурнундан
Лидия ООРЖАК, башкы.


Поиск новостей

Метаданные новости

  • Дата: 8 октября 2026 г. 10:39

Responsive image