Тыва үндезин культурада «Төрээн чер» азы «Төрээн чер-чурт» деп концепт-билиишкин, өске-даа чоннарда дег, өзек черни ээлеп турар. Төрээн черниң кижээ эргежок чугулазы, ыдыктыы база чүүден артык улуг ужур-дузалыы, төрээн черге ынак болгаш бердинген чорук – мындыг идея болгаш мотивтер аас чогаалының аңгы-аңгы жанрларында болган-на чок таваржыр. Чижээлээрге, тыва маадырлыг эпоста база тоолдарда төрээн черге ынак болгаш бердинген чорук ёзулуг эр кижиниң бүдүжүнүң эң чугула шынарларының бирээзи кылдыр көргүстүнген. Ону маадырның кады чурттаар эжи кадынны тып алыр дээш чорук кылып чоруптары база ол чорааш, янзы-бүрү дайзыннарга удур демисежип, Алдыы, Үстүү ораннарга чоруп турзадаа, сөөлүнде дөмей-ле аал-оранынче чанып кээринден көөр бис. «Кижиниң төрээн чери дээрге чүгле география, географтыг девискээр эвес, а сагыш сеткилде сиңнигип калган девискээр болур». Шынап-ла, дылдың, төөгүнүң база аас чогаалдың хөй санныг чижектериниң көргүзүп турары дег, төрээн черниң овур-хевири чоннуң угаан-медерелинде янзы-бүрү демдектерлиг болгаш тайылбырларлыг. Кижи төрээн чер-чуртунуң чараш-каазынга ынакшып, магадап тура, ону чүгле азыракчызы болгаш камгалакчызы эвес, а амыдыралында ыдыктыг эртине, сагыызын деп медереп билип турар. Төрээн чер-чурт дээрге чүнүң-даа мурнунда кижиниң ада-иези, төрел чону-биле чүүлдежир. Ооң-биле чергелештир төрээн чер дээрге өске черден келген кижилерниң, чоннарның мурнунга кижиниң «арны» болур: «Кижи чурттуг, куш уялыг». Кижи бүрүзүнүң төрүттүнгеш өскен чурту, хамааржып турары төрел бөлүү, аймаа, чону турар дээрзин үстүнде үлегер домак бадыткап көргүскен. Оон кым мен деп чүве кайы төрел бөлүкке, аймакка, чонга азы амгы үениң тодарадылгазы-биле алырга, этниктиг девискээрге, культурага, күрүнеге хамааржыры көстүп келир. Тыва маадырлыг эпоста база тоолдарда маадыр өске бир маадырга ужуражып келгенде, оларның аразында чугаа нургулайында мынчаар эгелээр: «Аалың-чуртуң кайдал, адың-шолаң кымыл?» Бо айтырыг анаа-ла душ болган таварылга эвес, а кижи бүрүзү албан-на чер-чурттуг база бир-ле төрел бөлүктүң, аймактың, чоннуң төлээзи, бирле ниитилелдиң кежигүнү болур дээрзин база катап бадыткааны болур. Төрээн чурту, төрээн чери кижиниң эң-не үнелиг чүүлү, ыдыы болганда, ону камнаар, кадагалаар ужурлуг. Тыва чон, өске-даа чоннар ышкаш, төрээн черинге ынак болур чорукту онза чугулалап, уруг-дарыгны аңаа кижизидип чораан. Мооң бадыткалы кылдыр «Куш уязынга ынак, кулун иезинге ынак», «Төрээн чуртун кижи кагбас, төрээн иезин кижи утпас» деп үлегер домактарны адап болур. Янзы-бүрү чоннарның, ооң иштинде тываларның мифологиязында база аас чогаалында куштуң символиказы байлак болгаш хөй талалыг. Куш-биле холбашкан символиктиг демдектерниң бирээзи – төрээн чуртун кагбазы: «Куш уязынга ынак, кулун иезинге ынак». Өөр азы чаңгыс-даа куштуң (чанар-чанмазы хамаан чокка) уялап алганы турлаа турар. Чанар куш болза, чазын ол турлаанче чанып кээр, аңаа оолдарын төрүп азыраар. Тывалар мындыг янзылыг төрээн чер-чуртту кагдынмас, уттунмас чер кылдыр бодап, билип чораан. Ындыг болганда, аас чогаалда, ылаңгыя үлегер домактар биле чечен сөстерде төрээн черни уя, кижини куш-биле деңнеп, чүүлдештирип чуруп көргүскен. База бир чижек: «Уялыг куш чаныычал, уруглуг кижи кээргээчел». «Төрээн чер-чурт» деп концепт-билиишкинниң илерээни тыва үлегер домактарда чер-чуртту авазы-биле (делгемчиди алыр болза, ада-иези, төрел-дөргүлү болгаш бүдүн чону-биле) деңнеп холбаштырып көргүскен болур. Чижээ: «Төрээн чуртун кижи кагбас, төрээн иезин кижи утпас». Бо үлегер домакта төрээн чер биле төрээн иезин чергелештирип көргүскени илдең. Чоннуң медерелинде төрээн чер биле иези бот-боттарындан чардынмас, аңгылаттынмас болгаш дең ужур-уткалыг. «Ие чер», «ие черим», «ием ышкаш, эргим черим» – дылда, аас чогаалында, ооң иштинде алгыш-йөрээлдерде, болган-на чок таваржып чоруур сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннары. Ооң аңгыда, «ие» деп сөстүң синоними «ава» деп компонент кирген «ава бойдус» деп сөс каттыжыышкыны бар. Тываның аас чогаалы болгаш этнографияның билдингир шинчилекчизи Г. Н. Курбатский, төрээн чер-чурт темазынга чогаалдар-биле холбаштыр мынча деп демдеглээн: «…Кандыг-бир черниң адынга «ием» деп доктаамал эпитет эпти-ле кожа чоруп чоруур». Тываларның менталитединде база бир чаңчылчаан чүүл – төрээн чер-чурту-биле адазын (өгбелерин, аймаан, чонун) деңнештирип, чүүлдештирип көөрү. Төрээн чер-чурт дугайында чугаалап тура, үстүнде демдеглээнивис сөстерден аңгыда, «ада чер», «адам чурту», «ада-өгбем чурту» дээр. Ону дараазында үлегер домактан көрүп болур: «Алды хонган черин адам чурту дивес. Ийи хонган черин ием чурту дивес». Тыва чоннуң аразында мындыг сурагжаан чечен сөс бар: «Тыва кижи чанар дээнде, бажында бөргү безин уштунуп каарга, хая көрбес» (өске вариантызы: «Тыва кижи чанар дээнде, бөргү безин уштунуп каарга хая көрбес»). Ук турумчаан илередиг утка болгаш пафос талазы-биле төрээн чер-чуртка ынакшылды ыдыкшыткан үлегер домактарга дүүшкек. Кижиниң төрээн чери күш, сорук киирер, бүзүрелдиг база камгалалдыг болдурар. Бо дугайты, чижээлээрге, мындыг үлегер домак бар: «Аң түрээнде – турлаам дээр, кижи түрээнде – төрелим дээр». Бо үлегер домакта төрээн чер-чуртту уя-биле, кижини куш-биле чергелештир көргүскен чижектерде дег, төрээн чер – аң-меңниң турлаа-биле, а кижи боду аң-биле чүүлдешкек кылдыр чуруттунган.
Тыва үлегер домактар болгаш чечен сөстерде төрээн чер биле өске черни удурланыштырып көргүскен таварылгалар бар. Чижээ, «Кижи чурту кидирээштиг, киш чери кадыр» (өске вариантызы: «Кижи чурту хүрүлээлиг, киш чери кадыр»). Мында өске черниң айыылдыг бооп болурун кичээндиргени тода. Өске черге чорааш, кичээнгейлиг оваарымчалыг болурун бистиң өгбелеривис дараазында үлегер домакта база сагындырып чугаалап каан: «Кижи черинге кижи каралыг, киш таңдызынга каралыг».