Ховалыг Кайгал-оол Ким-оолович

Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, сураглыг «Хүн-Хүртү» бөлүүнүң удуртукчузу

Кайгал-оол Ким-оолович 1960 чылдың август 20-де Баян-Дугай деп дагның баарында Бажың-Алаак суурга аныяк өг-бүлениң дун оглу бооп төрүттүнген.

Алды харлыында Бажың-Алаак ортумак школазынче өөренип кирген. Школага-ла бичии Кайгал-оолдуң ырлаар салым-чаяаны көстүп, удаа-дараа школа концерттеринге киржип турган. Суурга ол шагда кижи бүрүзү ырлаар, кожамыктаар турган дээр болза, чазыг болбас. Бызаанчылаар Айдаң-Наваа деп кыргандан ойнаарының аргаларын өөренип турганын, ол черле утпас. Улусчу хөгжүмнүң чажыттарын долгандыр турар бойдустан, көшкүн амыдыралдан, оюннар болгаш малчыннар уругларының ажылын дамчыштыр сиңирип алган. «Ырлар биле хөөмей мээң сеткилимге болганчок-ла эзерге, кажан оол дуңмам-биле кады хой сүрүп, аъттыг халдып чорувуста, төрүттүнер турган» – деп, ыраажы сактып турар. Ооң ырларының дыңнакчылары – чажыттары, кады хой кадарар өөрү – чоок-кавы аалдарның уруг-дарыы болурунда кижи кайгаар чүве чок. Кайгал-оолду таалап дыңнааш, уруглар болганчок-ла кадарган хоюн уттуп аар боорга, улуг улус: «Кайгал-оол-биле дыка эдеришпеңер, оон башка хоюңар чидирип аар силер!» – деп, чагыыр турган. Ындыг салым-чаяан турда, ону улуг келир үе манап турганы билдингир.

Эки өөренир, хөй-ниитичи, идепкейлиг оол эш-өөрүнден ылгалып, ном-дептерге улуг сонуургалдыг өзүп орган. Эштери ойнаарда азы кино көөрде, ону арай деп номдан чарып аар турган. Алтай болгаш тыва улустуң тоолдарын, М. Горькийниң тыва дылче очулдуртунган «Ава», «Макар Чудра» ышкаш чогаалдарын холдан салбас.

Элээди үезинде, таптыг-ла алдыгы класска өөренип турда, азыраан ачазы хай-халапка таварышкаш, чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Өг-бүлезиниң эң улуг оглу болгаш, аңаа эрте чажындан-на эр харыысалга онаажып, амыдыралдың аар чүъгү ооң эгиннерин хөме базып келген. Ол ортумак школаның сески клазын дооскаш, дуңмаларын азыражып, авазынга өмек-дѳмек бооп, шуут-ла көдээже малчыннап үне берген.

Дараазында беш чыл дургузунда оолчук шааның куюм сеткилиниң одунган үелери эгелээн. Ынчан ам ёзулуг-ла хөөмейлээр-даа, ырлаар-даа үнү хөнүгүп, эш-өөрүнүң, суурунуң чонунга ырлап берип, сыгыртыр-хөөмейлээр диртип эгелей берген.

1979 чылда К. Ховалыг «Аян» ыры-хөгжүмнүг ансамбльдиң солизи апарган. Ол-ла чылын «Аян» ансамбльдиң артисттерин «Ленконцерттиң» чогаадыкчы мастерскаязынче чорудупкан, а 1980 чылда «Аян» ансамбль эстрада ырының «Сочи-80» Бүгү-эвилел мѳѳрейиниң лауреады апарган. Чедиишкинге чалгынналган Кайгал-оол Ховалыг эш-өөрү-биле кады концерт көргүзүп, чүгле төрээн Тывазын эвес, а Совет Эвилелиниң хөй республикаларын, хоорайларын база кезип каапкан. Удаваанда К. Ховалыгга Тываның комсомол шаңналын тывыскан.

Ол «Аян» ансамбльга он чыл ажылдааш, 1989 чылда «Тыва» ансамблинче шилчип алган, чүге дээрге бодунуң ёзулуг салым-чолунче – хөөмейжи-ыраажы болурунче эглип келгенин билип каан.

1992 чылда «Хөөмей-92» деп бирги делегей чергелиг фестивальга чайынналчак көргүзүү дээш, «Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи» деп атты алган.

Тыва хөгжүмнү оон-даа ыңай бурунгаарладып сайзырадыр дээш, боду аңгы «Хүн-Хүртү» деп бөлүктү тургускан.

Улустуң хөөмейжизи Кайгал-оол Ховалыгның хөөмей-сыгыды бир тускай. Чүге дизе, хөөмей уран чүүлүнүң онзагай талазы – күүседикчи кижи бүрүзү тускайлаң, өскелерге дөмейлешпес аянныг боор. Хөөмейни янзы-бүрү хевирлерде көргүзерде, Кайгал-оол Ховалыг күүселдезиниң тургузуун бодунуң тыныжынга, сөстеринге, аянынга таарыштырып алыр. Ооң ырлаар үнүнүң база бир тускайлаң онзагайы – чиңгине тыва кылдыр ырлаар аян-шынардан үнмези. Кижилер-биле чугаалажып тура, үлегер домактарны, йөрээлдер база кожамыктарны ажыглай кааптары чугаа дыңнакчызынга өөредиглиг азы угаадыглыг дыңналыр. Чижээ мындыг үлегер домактарны бо-ла дыңнап болур: «Самдар тоннуң иштинге кандыг-даа эр чоруур, чалчай эзерниң адаанга кончуг аът-даа чоруур»; «Улуг улус чанынга кужурум ханар», «Дагыр салаа тала тырттар» дээш оон-да өске.

1994 чылда ооң чон мурнунга ачы-хавыяазы «Россия Федерациязының алдарлыг артизи» деп атты тывысканы-биле демдеглеттинген.

Эң шылгараңгай хѳѳмейжиниң ады «XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунда кирген.