Донгак Радион Маадыр-оолович

Донгак Радион Маадыр-оолович – башкы, чогаал шинчилекчизи, сайгарыкчызы, публицист, Тываның болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Россия Федерациязының өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы.

Ол 1975 чылдың июль 17-де ус-шеверлер чурту Бай-Тайга кожууннуң, инек дег улуг-улуг, онзагай даштарлыг Бай-Тал суурунга, ат-алдарлыг малчын өг-бүлениң ортун оглу болуп, чырык черге чаяаттынган. Авазы Донгак Чечек Күжүгетовна, мал-маган ажылы чежемейниң-даа чымыштыг турган болза, шеверлеп дааранырынга, ырлаарынга ынак, ылаңгыя Зоя Намзырайның  «Авам ынак куштары» деп ырызын, хоюг чараш үнү-биле, тааланчыг кылдыр бо-ла бадыра бээр турган. Ачазын Донгак Маадыр-оол Бегзиевич (чонда шола ады Кара-Эр, Даңзы-оол) дээр. Ус-шевер, бызаңчы, тыва чиңгине өг чазаарынга, ооң иштики дериг-херекселин кылыры-биле ат-сураа билдингир кижилерниң бирээзи чораан.

Бичии Родяның элээди үелери анай, хураган аразынга, малчын иштиң дүн-хүн дивес амыдыралынга дадыгып, ада-иезиниң айбылаарга «чажам дивес» чөпшүл, дыңнангыр дузалакчызы болуп өзүп келген. Кады төрээннериниң аразындан, ылгалдыг бооп, ол бичиизинден тура-ла, чечен-мерген, эскериичел, сонуургак, кандыг-ла бир чаа чүүлдүң дугайын билип алыксаан, бодамчалыг айтырган турарын ада-иези бо-ла эскерер турган.

Бай-Тал ортумак школазының үлегерлиг, эки демдектерлиг өөреникчизи бооп дооскаш, улаштыр 1997 чылда Красноярск крайның Минусинск хоорайының культура училищезиниң дипломун холга алган. Дээди эртем-билиг чедип алыр күзели-биле ол 2003 чылда Тываның күрүне университединиң дыл салбырының тыва дыл, чогаал башкызы деп мергежилдиг дооскан. Университетке өөренип турган чылдары уран чүүлге, чечен чогаалга делгем сонуургалдыг оолду улам-на чүглендирген. Ынчангаш Радион Донгакты 2004 чылда Якутияның күрүне университединиң аспирантуразынче аъткарган. Ону 2008 чылда чедиишкинниг дооскан. Радион Донгак ажыл-амыдыралының аайы-биле Бии-Хем кожууннуң Өөк, Туран школаларынга башкылап, эртем талазы-биле оралакчызы бооп, директорунга чедир депшиткен. Кызымаккай, чүткүлдүү-биле Тыва Чазактың чанында Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң чогаал секторунга эртем ажылдакчызы бооп, 2010-2014 чылдарда дакпырлап ажылдаан.

2016 чылдан тура 2023 чылга чедир Бай-Тайга кожууннуң өөредилге эргелелин хөй чылдарда шудургу удурткан.

Ол чеже-даа харыысалгалыг болгаш чымыштыг ажылдарга ажылдап чорза, «Улуг-Хем», «Башкы» сеткүүлдеринге, солуннарга, республиканың болгаш Россияның янзы-бүрү эртем чыындыларынга тыва чогаалдың чидиг айтырыгларын сайгарган литература-шүгүмчүлелдиг чүүлдерни бижип, чогаал делегейин байлакшыдып чоруур. Билдингир-даа, аныяк-даа шүлүкчүлеривистиң чогаалдарын ханызы-биле сайгарып,  шүгүмчүлей аарак, оларның сөс-домааның уран-чеченин-даа, чедер-четпезин-даа эскерип, бодунуң үнелиг бодалдары-биле эгелеп бижип чоруур аныяктарның сонуургалып оттуруп, оларның билииниң деңнелин делгемчидериниң дуржулгазын дамчыдып, арга-мергежилин билдилии-биле берип, улуг деткимчезин көргүзүп чоруур. Радион Маадыр-оолович улуг-биче кижилерге эвилең-ээлдек, бөдүүн, биче сеткилдиг, бир-ле чүүлдү дораан эскерген, демдеглээн олурар.

 Шүлүкчү Меңги Ооржактың чогаадыкчы ажылын шинчилээн биобиблиографтыг айтыкчының тургузукчузу (2008). Шүлүкчү, дыл эртемнериниң кандидады Тайгана Очурнуң редакторлааны-биле «Чогаалдарны номчуп ора» (2014) деп литература-публицистиг чүүлдериниң ному «Тыва прозаның хөрлээ оду», «Шүлүкчүлер-биле баштайгы таныжылгам», «Хемчиктиң үнүн дыңнап өскен шүлүкчү», «Якут хээлер»  деп аңгы-аңгы кезектерден база тыва чогаалчыларның төрүттүнген чылын долузу-биле тургускаш, капсырылга кылдыр кииргени чаа чүүл болуп турар. Бо номга хамаарыштыр башкы Тараа Оссур мындыг үнелелди берген: «Ук ном чаа көрүш, чүткүл, шынзыдыышкын-биле бижиттинген болду. Арга-дуржулгалыг шинчээчилерниң соо-биле өзүп олурар бурунгаар көрүштүг, чаа үениң кижизи. Ооң ному тыва дыл, чогаал башкыларының, сөс-биле ажылдап чоруурларның, эгелеп чоруур авторларның ёзулуг хойлап алгаш чоруур ному болзун деп йөрээдим».

Радион Донгак амгы үеде Тываның күрүне университединиң аспирантызы. Эртем ажылын Тывада билдингир чогаалчы Эдуард Донгактың чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга тураскаадып, ону шинчилеп турар. Оон аңгыда ол прозачы Эдуард Донгактың «Талыгырда чаңгы» (1978) деп баштайгы номун электроннуг хевирже шилчидип, ук номну 2025 чылда – Ада-чурттуң Улуг дайынынга, Улуг Тиилелгениң 80 чыл оюнга, Россияда Ада-чурт камгалакчыларының чылынга тураскаадып, парлалгага белеткеп, ооң катап үндүрүлгезинге үлүүн киириштирген.

Тыва дылдың келир үеде салым-чолу, бурунгаар хөгжүлдези дээш, ооң бүгү-ле байлак сөс курлавырын шын ажыглаарын, адаарын суртаалдап база тыва дыл кырынга чараш чугааны кадагалап, нептередиринге, Тыва Республиканың Баштыңының грантызы «Тыва дыл интернет делгеминде» деп төлевилелдиң идепкейлиг киржикчизи. Радион Донгак  2024 чылда төрээн дылында ниитилелге ажыктыг тускай билиглерни нептередип, эң-не солун, билдингир, чонга ажыктыг сүмелерни чырыдып чорууру дээш, «Тыва дылда интернет-контент» деп шаңналга төлептиглерниң бирээзи болган. Ол ышкаш тыва дылдыӊ бурунгаар хөгжүлдези, келир үеде салым-чолу дээш, сагыжы аарып, «Яндекс.Тыва онлайн очулдурукчу» деп капсырылганың делегей четкизинде ажыглалынга элээн хөй сөстерни киирген идепкейжилерниң бирээзи.

Салым-чаяанныг, бот тускайлаң көрүштүг чогаал шинчилекчизи Радион Донгак чогаал сайгарарынга хандыкшылын көргүзүп, орта бодунуң  үнелиг бодалдарын арттырып, үезин, билиин, арга-дуржулгазын, чечен-мерген сөзүн харам чокка  өргүп чоруур бурунгаар көрүштүг эртемден-башкы. Тыва чогаалда чаа аттарны илередип, чогаадыкчы кижиниң белен эвес оруктарынга турумчуп, ижигип алыры-биле аныяк авторларга ажыктыг арга-сүмезин кадып, дузалажып чоруур.

Даанган ажылынга ээ-харыысалгалыг, өөредилге адырының шупту чадаларын эрткен, өзүп орар салгалдарның кижизидилгезинге киирген улуг үлүг-хуузун бедии-биле үнелеп, Радион Маадыр-ооловичини шаңнал-макталдар-биле демдеглээн: ТР-ниң Чазак Даргазының хүндүлел бижии (2021 ч.), ТР-ниң Улуг Хуралының (Парламентизиниң) хүндүлел бижии (2017 ч.), ТР-ниң өөредилге, эртем болгаш аныяктар политиказының талазы-биле яамының хүндүлел бижии (2009), ТР-ниң культура яамызының хүндүлел бижии (2023) база «Россия Федерациязының өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы» деп аттың эдилекчизи (2023 ч.). Уран чогаалдың хөгжүлдезинге киирген ачы-хавыяазы дээш, «С. К. Токаның төрүттүнгенинден бээр 110 чыл болганынга» деп тураскаал медальды аңаа тывыскан.

Радион Маадыр-оолович бодунуң адын кым адаанының дугайында мындыг солун сактыышкыны-биле үлешти: «Мээң адымны ачам адаан дээр чораан. Чогум шын бижиирде Родион деп бижиир боор. Ол ынчан Бай-Тал сумузунга төрүттүнген херечилелимде мени Радион кылдыр бижип каапкан, ийиги үжүү «А» кылдыр частырыглыг бижиттинген болду. Ол олчаан адым Радион апарган чурттап чоруурум бо, «радио» деп сөске дөмей. Ачамның чугаалап чорааны-биле алырга, мээң адымны ол ынчан кончуг шыырак шериг болгаш күрүне ажылдакчызы, Совет Эвилелиниң маршалы, ийи дакпыр Совет Эвилелиниң Маадыры, камгалал яамызының сайыды чораан Родион Яковлевич Малиновскийге тураскаадып адаан деп билип алган мен.

Эргеленген авамның аа сүдүн чүгле бодум ээп өскен эвес, а кады божудулга эмчизинге чаңгыс хүн төрүттүнген чаңгысклассчыларым-биле харам чок үлежип чораанымдан, буян-кежикти чартыктажып билиримден аас-кежиктиг чоруурум ол бооп база чадавас...

Сеткил биле сеткил хөөннеш чорзувусса, тыва дылывыс, тыва культуравыс, тыва черивис кажан-даа чиде бербес боор деп идегээр мен».