Хомушку Мерген Киим-оолович
АртистЗаслуженный артист Республики Тыва, Народный Артист Республики Тыва
Мерген Киим-оолович родился в селе Чыраа-Бажы Дзун-Хемчикского кожууна. Окончив среднюю школу и отслужив в армии, впервые начал работать в театре артистом вспомогательного состава. Отучившись на актерском отделении Кызылского училища искусств, в 1999 году поступает в Санкт-Петербургскую государственную академию театрального искусства, а с 2003 года уже был принят в театр актером основного состава.
За годы творческой деятельности Мерген Хомушку принял участие почти во всех спектаклях театра, воплотил на сцене самые разноплановые роли классического и современного репертуара, исполнил бесчисленное количество номеров в концертных мероприятиях. Его появление на сцене всегда сопровождается аплодисментами, спектакли с его участием из года в год пользуются неизменным успехом у зрителей разных возрастов, реплики его героев запоминают, смеются и плачут вместе с ним.
Самые яркие роли Мергена Киим-ооловича – роль Батый-Хаана («Кым сен, Субедей?»), Кайгала («Кара-Дагнын казыргызы»), Кускун-Хаа («Эгил, эжим, эгил!»), Кечил-оола («Дуруяалар»), Труффальдино («Денгерлернин айбычызы»), отца («Кайда сен, ачай?») и, конечно, роль старой девы Августиас в спектакле «Ава Альба».
Неоднократно был отмечен почетными грамотами за вклад в развитие театрального искусства в республике. Награжден Почетной грамотой Чеченского государственного драматического театра (2012 г.), Почетной грамотой Главы Республики Тыва – Председателя Правительства Республики Тыва (2012 г.), Дипломом лауреата III степени конкурса «Онза чараш, янзы-буру ойнаттынмаан рольдарым» (2003 г.), Дипломом I-го Сибирского театрального фестиваля-конкурса самостоятельных актерских работ (Омск, 2012г.).
Вручена Благодарность за участие и помощь в осуществлении международного кинопроекта (Россия – Монголия – США) по одноименному роману народного писателя Якутии Н.Лугинова «По велению Чингис-Хаана» (2006 г.), Лауреат премии Омского отделения Союза театральных деятелей Российской Федерации (2013 г.), награжден премией Министерства культуры Республика Тыва за достижения в области культуры и искусства, в номинации «За вклад в развитие кино" за роль в фильме "Красный Яр" (2023 г.)
В августе 2023 г. за многолетнюю добросовестную работу, высокий профессионализм и вклад в развитие театрального искусства Мергену Киим-ооловичу было присвоено почетное звание «Народный Артист Республики Тыва».
В. Ш. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының шии артизи, Тыва Республиканың алдарлыг артизи (2018), Тываның Улустуң артизи (2023) Мерген Хомушку Киим-оолович бо хүн төрүттүнген хүнүн демдеглеп эрттирип турар.
Ол 1975 ч. сентябрь 9-та Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыраа-Бажы суурунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң хеймер оглу болуп төрүттүнген. Чашкы болгаш элээди үелери өскен төрээн суурунга эрткен. Бичиизинден тура-ла концерт, шии ойнаан артистерни аажок сонуургап, канчаар ойнаарга ындыг солун болур ирги деп магадап, көөр турган, аңаа «артист болур мен» деп күзел, бодал-даа чок турган. Ол мал аразынга өскен болганындан ийикпе, «Айболит эмчи дег, эвилең-ээлдек, мал-маганга ынак, мал эмчизи», чоорту ортумак класстарга келгеш «кижи эмчизи» болуксаар күзелдиг турган. Школачы чылдарында кичээлдер соонда, колдуу бөмбүктеп, узун хемчээлдиг чарыштарга бо-ла маңнаар турган. Сөөлгү коңга байырлалында башкызының даандырганы-биле концертке И. Крыловтуң «Көрүнчүк биле сарбашкын» деп баснязын шоодуглуг сөстер-биле солуп, аянныг, оюн-баштак чугаалаан соонда, ооң чажыртынып чораан талантызын эш-өөрү, башкылары магадап, артист болур болзуңза дыка тааржыр кижи-дир сен дижип, сонуургап ханмааннар.
Чыраа-Бажы ортумак школазын дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттиргеш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң актёр салбырынче кирип алган. Өөренип турган үелеринде, чугаа-домаа чарт, өткүт, шоодуглуг, солун, хөктүг ужуралдарны, шүлүктерни аянныг номчуурунга өске эштеринден көзүлдүр-ле ылгалып турган. Ол уран чүүлдүң делегейинче ханыладыр шымнып, мергежилин улам-на бедидип алыры-биле, 1999 ч. Санкт-Петербургтуң театр уран чүүлүнүң күрүне академиязынче кирип алган. 2003 ч. ол өөредилге черин чедиишкинниг доозуп алгаш, хөгжүм-шии театрының актёру болуп, күзелдии-биле ажылдап кирипкен. Оон эгелээш-ле, ол театрның сценазынга күүседир овур-хевирлеринге ыяк белеткенип, көрүкчүлерниң сонуургаары, ынак артизи апарган.
Республика чергелиг байырлалдарга тураскааткан оюн-көргүзүглерге, концерттерге Мерген Хомушку үргүлчү идепкейлии-биле киржип, театрның сценазынга барык 50 ажыг аңгы-аңгы овур-хевирлерни онзагай ойнап, эш-өөрүнүң бүзүрелин, көрүкчүлерниң бедик үнелелин чаалап ап, байлак сеткилдии-биле чонунга бараан болуп чоруур.
Чижээ: «Кара-Дагның казыргызы» деп шииде – Кайгалдың, өлүм чок «Хайыраан ботта» – Сарыг-Ашактың, «Кым сен, Сүбедей» – Батый-Хаанның, «Эгил, эжим, эгил» – Кускун-Хааның, «Дуруяаларда» – Кечил-оолдуң дээш, өске-даа овур-хевирлерни бүзүренчиг кылдыр ойнап турары бир-ле хуулгаазын, кайгамчык.
Театрның ажыл-амыдыралының идепкейжизи, ооң бурунгаар хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип, янзы-бүрү төлевилелдерниң, хемчеглерниң сорук киирикчизи база республика чергелиг уран номчулга мөөрейлериниң билдилиг шииткекчизи.
Тываның база бир билдингир артистериниң санынга кирип, бодунуң чогаадыкчы ажылынга шылгарап, салым-чаяанныг артист шаңнал-макталдарны удаа-дараа чаалап ап келген: ТР-ниң Чазак баштыңының, культура яамызының Хүндүлел бижиктери, Чечен Республиканың хөгжүм-шии театрының Хүндүлүг бижии, «Онза чараш, янзы-бүрү ойнаттынмаан рольдарым» (2003) деп мөөрейниң бедик шаңналы ол ышкаш «Сибирьниң хөгжүм-шии театрының бот-тывынгыр актёру» деп бедик атка база төлептиглерниң бирээзи болган.
«Эмчиге таныжып алганым, чечен чогаалдың чырык сылдызы, чогаалчым Эдуард Мижит Байырович, мээң уран чүүлче сонуургалым оттуруп, театр-биле салым-чолумну доңнап, каттыштырган. «Чалгыг» деп студияны удуртуп турда, ынаар барып, арга-сүмезин дыңнап, кичээлдеп турдум. Аңаа бөгүнге чедир амырап, кайгамчык буянныг кижиниң чагыг-сөзүн, деткимчезин алганымга өөрүп чоруур мен.
Артист болуру дээрге, хамыктың мурнунда улуг харыысалга-дыр. Бичиимде эмчи болур күзелим база бүткен-не-дир, чүге дээрге артист кижи кижилерниң сагыш-сеткилин база эмнеп чоруур болгай. Кажан күзээшкин база ону боттандырар чүткүл бар-ла болза, далай дискек караа дег, даг тей дег болуру чугаажок. Ынак театрымга, чонумга мөгейип, моон-даа соңгаар бараан болурунга белен мен» – деп, ол чоргаарал-биле чугааланыр болду.
Мерген Киим-оолович ат сураглыг улуг артистер-биле кады ажылдап, сценага олар-биле кады ойнап, уран чүүлдүң бедик көдүрлүүшкүннүг, делгем улуг кораблинде эжиндирип чоруурунга чоргаарланып, ол дег аас-кежик чок деп санап чоруур.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.