Эдуард Донгактың «Кежик-кыс» деп романы

А. С. Пушкин аттыг национал ном саңынга чурт-шинчилел чогаалының болгаш национал библиография килдизиниң ажылдакчылары, январь 29-туң хүнүнде, «Чылыг сөстүң одаа» деп бөлгүмнүң ээлчеглиг чыыжынга, билдингир чогаалчы Эдуард Люндупович Донгактың 85 харлаанынга уткуштур, ооң доостунмаан «Кежик-кыс» деп романынга ажык чугааны эрттирген.

Ук хемчегге киришкеннер: Тываның Улустуң чогаалчылары Николай Куулар, Шаңгыр-оол Суваң, чогаал шинчилекчизи Радион Донгак, Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң дыл секторундан Надежда Серээдар, Тываның архитектору чораан Михаил Куулар, чогаалчы Раиса Ховалыг, экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунуң сургуулдары база башкызы Рита Шыырап.

Эдуард Донгактың «Кежик-кыс» деп романы 2010 чылда чырыкче үнген. Ооң сөөлгү чогаалы болуп турар. Ону автор 2001 чылдың төнчүзүнде бижип эгелээн-даа болза, чурттап олурган оран-савазының өрттени бергени-биле, бижип алган эгелери өртке таварышкан, ынчангаш романны 2002 чылда катап бижип эгелээн. Чогаалчы аар аарааш, 2006 чылда онкология диспансеринге чыдып алгаш, сөөлгү эгелерни бижээн. А ооң канчаар доостуру чүгле чогаалчының бажында артып калган бооп турары-биле бо чогаалды доостунмаан деп билип турар бис.

Романныӊ темазы, идейлиг утказы наркоманияга удур демиселди кɵргүскен. Чогаалчы амыдыралда тургустунуп кээр социал чидиг айтырыгларны чогаалында бижип турар.

Чогаалдың эгезинде Кежик-кыс институдун дооскаш, дээди эртемниг агроном бооп, төрээн суурунга чанып келирге, ачазы чок апарган болур. А ооң соондан үр-даа болбаанда, Кежик-кыстың авазы сагыш-сеткил аарыындан чок болу бээр. Чааскаан арткан Кежик-кыс ада-иезин чидирген соонда, ажыл-агыйга тургустунуп чадап кааш, бир таныыры кижиден дуза дилээрге, ол «кара-таакпы», чашпан садып амыдыраар арга айтып бээр. Шак ынчалдыр амыдырал дээш, Кежик-кыс чашпан чыып, хоорай кирип, шагдаалардан чаштынып, бүдүү садып, аңаа хамаарылгалыг улустарга ужуражып турар апаар. Болуушкуннар Бай-Булуң деп суурда болуп турар.

Чашпан чыып турар улустуң аразындан Сөөк-Кайгал деп кижи бар. Ол дүннүң караңгызында, бүдүү Кежик-кыстың бажыңынга келгеш, хоорай кирерде, ындыг дугаарлыг машинага орар сен дээн ышкаш, чүнү канчаарын чугаалап берип турар. Оларның адаан машиназынга оруптарга, хоорайга Кежик-кысты калбак паш дег шляпалыг, көгере берген бажының дүгүн соонда боой баглап алган, алдан хар ажа берген, ашак кижи уткуп аар. Ооң ады Менди Байырович. Чамдык аныяк өскеннерни амыдыралдың берге аспаандан уштур сорулганы салып алган чогаалда төлептиг овур-хевир деп көстүр. Сөөлүнде Менди Байырович чок апаарга, ооң хөөрүнге колдуунда чуртталганың ажыг деринге арны-бажын былчап алган аныяктар хөйү-биле келгеннер. Аңаа олар маанайны тургускаш, мындыг бижимелди бижип кааннар: «Арыг сөөктүг, ак хар дег, сагыштыг кижи мында таалал ап, улуг уйгузун хандыр удуй берген. Эмге-тикчок ажы-төлүңер болган өскүстер бис, силерни кажан-даа утпас бис!»

Чогаалдың эң-не сөөлгү эгезинде Улуг-оол амыдыралдың берге байдалынга түреп өскен болгаш аңаа буруулуг кижилер, шагда аарааш чок апарган ада-иези, ынчангаш олар хөөрге амыр-тайбың чытпас ужурлуг, оларның хөөрүн узуткааш, өрттедир деп бодалга келгени-биле, ачазының хөөрүн казып тургаш, шагдааларга туттурар. Ооң-биле чогаал төнүп турары-биле утказы билдинмейн баар. Эң кол маадыр Кежик-кыс романның сөөлүнде шуут киржилге чок болу бергени-биле чогаал доостунмаан дээрзин чугаалап турар.

Чогаал шинчилекчизи Радион Донгак романга хамаарыштыр солун презентациялыг илеткелди делгереңгей кылдыр таныштырган.

Келген кижи бүрүзү чогаалга хамаарыштыр боттарының үзел-бодалдарын илередип, амыдыралдың социал айтырыгларын көргүскен доостунмаан роман бооп турар дээрзин бадыткааннар.

Хүндүлүг номчукчулар! Эдуард Донгактың «Кежик-кыс» деп романын сонуургап номчуурун сүмеледивис.

---